چهل ستون اصفهان

همین که وارد باغ چهل ستون می‌شوید استخر بزرگ مستطیلی و درختان سبز چشم‌ها را نوازش می‌دهد.

درختان نارون، کاج ایرانی، افرای سیاه و چنار که مشخصه اصفهان است در گوشه‌گوشه باغ سربرافراشته‌اند.

اگر بتوانید کاخ را از بالا تماشا کنید خواهید دید که چقدر بزرگ و سرسبز است. شاید بپرسید این باغ چگونه و با کدام آب سبز مانده است؟ یا بپرسید در گذشته چگونه چنین باغ وسیعی را آبیاری می‌کردند؟ پاسخ در سیستم آبیاری باغ است که از باغ‌های دوره هخامنشیان تقلید شده است.

امروز باغ چهل ستون از یک چاه عمیق تغذیه می‌کند اما در گذشته از یک شاخه آب زیرزمینی به نام مدن آبیاری می‌شد. بعد از عبور از باغ به کاخ خواهید رسید. در ادامه به کاخ و تالارهای آن بیشتر می‌پردازیم. 

داستان شکل‌گیری کاخ چهل ستون

چهل ستون در ابتدا به دستور شاه عباس اول به شکل یک کوشک بنا شد. بنای اولیه شامل تالار میانی کاخ و چهار غرفه‌ اطراف آن بوده است و استخر هنوز به باغ اضافه نشده بود. تزئینات و جزئیات مجلل آن بعدها، وقتی که شاه عباس دوم دستور داد کوشک را گسترش دهند و کاخ بسازند، پرداخته شد. تزئینات فراوان چهره چهل ستون اولیه را تغییر داد. تالار آینه، تالار ۲۰ ستون، دو اتاق بزرگ شمالی و جنوبی تالار آینه، ایوان‌های طرفین شاه‌نشین و حوض بزرگ مقابل تالار و تزیینات نقاشی، آینه‌کاری و کاشی‌کاری دیوارها و سقف‌ها به کوشک اولیه اضافه شد. حالا پس از سال‌ها این کاخ باشکوه در فهرست آثار جهانی یونسکو قرار دارد.

حقایقی درباره چهل‌ستون که باید قبل از رفتن بدانید

• باغ چهل ستون با الهام از باغ‌های ایرانی به ویژه باغ پاسارگاد ساخته شده است.
• علت شیب‌دار بودن باغ دسترسی آسان آب به جوی‌ها و درختان است. این نوع شیوه آبیاری باغ در باغ پاسارگاد هم دیده می‌شود. 
• می‌گویند معمار کاخ چهل ستون شیخ بهایی نامدار بوده است. 
• سال ساخت کاخ چهل ستون را با حروف ابجد بر دیوار یکی از تالارها نوشته‌اند. عبارت مبارک‌‌ترین بناهای دنیا در دنیای حروف ابجد نشان دهنده عدد 1057 است که به سال 1057 هجری قمری و 1026 هجری خورشیدی اشاره دارد.
• عدد چهل در ایران قدیم سمبل فراوانی بود. شاید به همین دلیل نام چهل ستون را بر این کاخ نهاده‌اند.
• از عدد چهار به‌وفور در طرح و نقشه کاخ و باغ بهره برده‌اند. باغ در ابتدا به شکل مربع یا چهارضلعی بود اما بعد از گذشت سال‌ها و ساخت‌وسازهای فراوان محوطه به شکل مستطیل در آمد.
• کاخ چهل‌ستون یک‌بار در دوره قاجار و به دستور ضل‌السلطان آتش گرفت و بیشتر نقاشی‌های ستون‌ها از بین رفت. سپس این ستون‌ها و برخی دیوارهای سوخته را با گچ پوشاندند.
•  

بخش‌های دیدنی کاخ چهل ستون

کاخ و باغ چهل ستون هر دو بسیار دیدنی‌ است. وقتی از کنار استخر بزرگ باغ و از کنار درختان چنار عبور می‌کنید کاخ شما را به داخل فرامی‌خواند. در این کاخ باشکوه بخش‌های مختلفی برای تماشا وجود دارد. در ادامه جزئیات تالارها و بخش‌های مختلف این کاخ را بررسی می‌کنیم.

همین که به کاخ نزدیک می‌شوید ستون‌های ایوان چشمتان را می‌گیرد. ستون‌ها را می‌شمارید. تعجب می‌کنید که چرا فقط 18 ستون در ایوان قرار دارد. این شعبده‌بازی معماران عهد صفوی است. علت نام‌گذاری چهل‌ستون به این ایوان و ستون‌هایش برمی‌گردد. 18 ستون در ایوان و 2 ستون که در ورودی تالار آینه قرار دارد که تصویر آن‌ها در آب استخر بزرگ می‌افتد و به چهل ستون می‌رسد. 

هر کدام از ستون‌های ایوان اصلی یک تنه درخت کاج یا چنار است.  گذشته ستون‌ها آینه‌کاری شده بود اما حالا با تخته چوب‌های رنگی پوشانده شده است تا به خوبی از ستون‌ها محافظت کند. میان ستون‌ها یک حوض مرمرین دیده می‌شود که در چهارگوشه آن به تقلید معماری چهارتایی اسلامی ایرانی چهار ستون دیده می‌شود که هر یک بر سر یک شیر سنگی قرار گرفته است. شیرهای سنگی در چهارگوشه حوض مرمرین نماینده صنعت حجاری در عهد صفویه است. در گذشته از دهان شیرهای سنگی آب فواره می‌زد اما حالا دیگر آن آبنما دیده نمی‌شود. 

اما بیشتر زیبایی تالار 18 ستون در سقف آن نهفته است. شاید بیشتر نقاشی‌های دیوارها و ستون‌ها نابود شده باشد اما سقف ایوان هنوز بر حفظ زیبایی خود اصرار دارد. همین که به سقف نگاه می‌کنید با نقاشی‌هایی به ظرافت تمام روبرو می‌شوید که شاید در هیچ یکی از کاخ‌های صفوی اصفهان ندیده باشید. سقف چوبی تالار 18 ستون با آینه‌کاری و نقاشی یکی از جالب‌توجه‌ترین بخش‌های کاخ چهل ستون است.

تالار آینه؛ آینه تمام نمای معماری ایرانی

این تالار آینه با تالار آینه کاخ گلستان فرق دارد. تالار آینه کاخ گلستان در سال 1253 ساخته شد و جوان‌تر از تالار آینه کاخ چهل‌ستون است. این تالار در پشت ایوان قرار گرفته است و سقف و دیوارهاش تماما با آینه‌کاری و نقاشی پوشیده شده است. نقاشی باشکوه سقف تالار آینه یکی از دیدنی‌ترین بخش‌های کاخ چهل ستون است که هر سال بازدیدکنندگان زیادی را به اینجا می‌کشاند. 

شاه‌نشین کاخ چهل ستون؛ رقیب تالار آینه

تلار شاه‌نشین اما از تالار آینه کوچک‌تر است اما از نظر معماری می‌تواند با تالار آینه رقابت کند. سقف این تالار با آینه‌های ریز و تزئینات طلاکاری پوشانده شده است. روایت است که شاهان قاجاری نیز تصاویری از خود به دیوارهای چهل‌ستون می‌افزودند. به طور مثال یکی از نقاشی‌های تالار شاه‌نشین مربوط به دوران نوجوانی ناصرالدین‌شاه قاجار بوده است که حالا اثری از آن باقی نمانده است. 

تالار آینه یا تالار اصلی مهم‌ترین و دیدنی‌ترین بخش کاخ چهل ستون است. مهم‌ترین بخش در تالار اشرف یا تالار اصلی نقاشی‌هایی است که بیشتر شاهان صفوی را به نمایش گذاشته است. شش تابلوی بزرگ نقاشی تالار اصلی شامل این موارد است:

• تابلوی شاه عباس یکم در حال پذیرایی از ولی محمدخان فرمانروای ترکستان 
• تابلوی شاه اسماعیل یکم در جنگ چالدران 
• تابلوی شاه تهماسب یکم در حال پذیرایی از همایون پادشاه هندوستان 
• تابلوی شاه اسماعیل یکم در جنگ با شیبک خان ازبک، نبرد مرو
• تابلوی شاه عباس دوم در پذیرایی از ندر محمدخان امیر ترکستان در سلسله اشترخانیان 
• تابلوی نادرشاه افشار در جنگ کرنال 
•  

درباره نقاشی‌های کاخ چهل‌ستون باید بدانید که:

• همه نقاشی‌های کاخ چل‌ستون هنر یک هنرمند نیست و نقاشی‌ها از چند سبک مختلف پیروی می‌کند. 
• بعضی از نقاشی‌ها و طرح‌ها هنر نقاشان ایتالیایی است.
• نقاشی‌های تالار اصلی در دوره قاجار کشیده شده است. 
• تمام درها و پنجره‌های کاخ چهل ستون منبت‌کاری و خاتم‌کاری شده است.
• به طور کلی بنای این عمارت طوری ساخته شده است که در فصل تابستان هوای خنکی در تالار وجود داشته باشد و بتوانند از مهمانان پذیرایی کنند.

تالار آینه تنها محلی برای نمایش نقاشی‌های هنرمندان صفوی نبود بلکه محل اصلی تمام جلسات مهم شاه با دیگر رجل سیاسی بوده است و از آن‌ها در همین تالار پذیرایی می‌کردند. سقف بلند این تالار با رنگ‌های طلایی، آبی، سبز، نارنجی و لاجوردی به شکلی هنرمندانه تزیین شده است. حالا این تالار بزرگ به موزه تبدیل شده است و میزبان علاقه‌مندان به تاریخ ایران است. 

ایوان ستون‌دار جنوبی و بالاخانه 

به قرینه ایوان 18 ستون در جلوی کاخ یک ایوان کوچک‌تر در قسمت جنوبی کاخ وجود دارد که با نقاشی‌های زیبا زینت داده شده است. این ایوان نیز ستون‌دار است. بالاخانه را نیز می‌توان اتاق ساده‌ای برای خلوت و خواب شاه در بالای کاخ چهل ستون معرفی کرد. دیوارهای این اتاق از کاهگل ساخته شده است و پنجره‌های آن دوجداره است. 

موزه کاخ چهل‌ ستون

کاخ موزه چل‌ ستون و کاخ موزه گلستان تقریبا هم سن هستند. از آثار به نمایش درآمده در موزه چهل‌ستون می‌توان به انواع سنگ‌نوشته، اولین نمونه کاشی ساخت اصفهان، آثار تاریخی دوران اسلامی و دوران صفویه، مجموعه‌ای از فرش‌های دستبافت، کتب و نسخ خطی اشاره کرد. 

بهترین فصل برای دیدن کاخ چهل ستون

کاخ چهل‌ ستون با وجود نقاشی‌ها و آینه‌کاری‌ها بسیار دیدنی است اما باغ چهل ستون هم حرف‌های زیادی برای گفتن دارد البته اگر در فصل سرسبزی یعنی بهار به تماشای آن بروید. یکی از بهترین فصل‌ها برای سفر به اصفهان بهار و بهترین ماه آن اردیبهشت است. هوای بهاری اصفهان معتدل و تقریبا خنک است. باغ چهل ستون در فصل بهار سرسبزتر از هر زمان دیگری رخ می‌نمایاند. پس اگر در فصل بهار راهی اصفهان می‌‌شوید یادتان باشد تماشای باغ و کاخ چهل‌ستون را از دست ندهید.